Stedelijk Museum presenteert Stedelijk in de stad

Beeldend kunstenaars geraken soms in de ban van andere muzen. De Zuid-Afrikaanse kunstenaar William Kentridge beweegt zich met zijn animatiefilm ook op het gebeid van de film. Dat is goed te zien aan de filminstallatie 7 Fragments for George Méliès uit 2006, die het Stedelijk in hetzelfde jaar aankocht. Het werk draait om de inventies van de Franse cineast George Méliès, een van de grote pioniers op filmgebied.

William Kentridge, 7 Fragments for George Méliès, 2006, Collectie Stedelijk Museum

Kentridge houdt zich echter ook bezig met opera. In 2007 ontwierp hij de decors voor Die Zauberflöte van Mozart, die hij ook regisseerde. Op basis daarvan maakte hij als zelfstandig werk een soort poppentheater met tekeningen en tweedimensionale figuren, aangevuld met film- en diaprojecties. Zijn nieuwste werk, I Am Not Me, The Horse Is Not Mine, dat ik onlangs tijdens mijn vakantie zag in de National Gallery in Kaapstad, heeft niet alleen te maken met opera, maar ook met literatuur en film. Het is een soort Gesamtkunstwerk met elementen van beeldende kunst, muziek, theater, opera, film en literatuur.

Het vindt zijn uitgangspunt in het beroemde verhaal De Neus van Nikolai Gogol uit 1837. Gogol was op zijn beurt geïnspireerd door een passage uit de achttiende eeuwse roman Tristam Shandy van Laurence Sterne. En die verwijst weer naar Don Quichot van Cervantes. De Neus gaat over een man die wakker wordt zonder neus. Wanneer hij die terugvindt in een kathedraal wil de neus niet eens meer met hem praten en haalt zijn neus voor hem op, aangezien hij hoog gestegen is op de maatschappelijke ladder. Zelfs wanneer de neus op de vlucht gearresteerd wordt, negeert hij zijn bezitter nog steeds. Op een goede dag wordt die echter wakker met de neus weer op zijn vaste plaats. De grote Russische componist Shostakovich maakte daar in 1930 een opera van die een echo vormde van de dramatische situatie van het Russische modernisme in de jaren dertig.

William Kentridge, I Am Not Me, The Horse Is Not Mine

Na het wereldsucces van Die Zauberflöte maakt Kentridge nu ook de enscenering voor De Neus van Shostakovich. Ter voorbereiding daarvan produceerde hij een installatie bestaande uit de 8 filmfragmenten van I Am Not Me, The Horse Is Not Mine. De titel is ontleend aan een Russisch spreekwoord. Dat duidt erop dat iemand zijn onschuld bewijst door te doen alsof zijn neus bloedt, alsof hij of zij niet bij een bepaalde zaak betrokken is. Kentridge legt een verband met het show-proces van Lenins vroegere adjudant Bukharin in 1937. Die probeerde zich ook vrij te pleiten, maar hij werd weggelachen en afgevoerd.

Het thema van dit complexe werk vormen de formele vernieuwingen van het Russische modernisme op het gebied van beeldende kunst, film, literatuur en muziek en het catastrofale einde daarvan ten tijde van het schrikbewind van Stalin. Geheel in lijn daarmee paste Kentridge werkwijzen toe, zoals die gebruikt werden door revolutionaire kunstenaars als El Lissitzky en filmers als Vertov. In zijn studio in Johannesburg, waar ik op bezoek was terwijl Kentridge de voorbereidingen trof, werd gefilmd hoe hij een ladder besteeg die stond voor de metafoor van de onstuitbare carrière van De Neus van Gogol. Op de bovenste treden aangekomen, viel hij echter diep. Net als Bukharin, die droomde de wereld te zullen veranderen. De film werd beeld voor beeld op een groot vel papier op tafel geprojecteerd. Daarop werden papierknipsels geschoven, die met een camera naast de projector weer gefilmd werden.

William Kentridge, I Am Not Me, The Horse Is Not Mine

Deze grootse filminstallatie vormt een onderdeel van de William Kentridge tentoonstelling die dit voorjaar in SFMoMA in San Francisco te zien is, daarna doorreist naar onder meer het MoMA in New York, om in de herfst van 2011 in het nieuwe Stedelijk getoond te worden.

Sinds 2009 werkt het Stedelijk Museum samen met het Holland Festival. De kamerperformance van De Neus is in het Holland Festival 2010 gepland.

Gijs van Tuyl